Bakı. Trend:

Məktəblərdə geyim qaydaları ətrafında yaranan müzakirələrə yalnız dini simvollar və ya şəxsi seçim müstəvisindən yanaşmaq məsələnin mahiyyətini tam əhatə etmir. Burada daha fundamental suallar var: dövlət məktəbinin funksiyası nədir, təhsil mühitində hamı üçün eyni qaydalar hansı məqsədə xidmət edir və uşaqların hüquqlarını qorumaq üçün dövlətin üzərinə hansı məsuliyyət düşür?

Azərbaycanın maraqları baxımından bu məsələyə emosional qarşıdurma prizmasından deyil, Konstitusiya, milli qanunvericilik, təhsilin dünyəviliyi və uşaqların gələcəyi əsasında yanaşmaq lazımdır.

Məktəb ilk növbədə təhsil müəssisəsidir

Azərbaycan dünyəvi dövlətdir. Bu prinsip dinə qarşı münasibət deyil, dövlətin hər hansı dini dünyagörüşünün daşıyıcısına çevrilməməsi, vətəndaşlara bərabər yanaşması və ictimai institutların ümumi qaydalar əsasında fəaliyyət göstərməsi deməkdir.

Dövlət məktəbi də məhz bu yanaşmanın əsas təzahür etdiyi məkanlardan biridir. Burada müxtəlif ailələrdən, sosial təbəqələrdən və dünyagörüşlərindən gələn uşaqlar eyni təhsil mühitində birləşirlər. Məktəbin vəzifəsi onları dini və ya ideoloji mənsubiyyətlərinə görə fərqləndirmək deyil, bilik vermək, dünyagörüşlərini inkişaf etdirmək və gələcək həyata hazırlamaqdır.

Azərbaycan qanunvericiliyində dövlət ümumi təhsil müəssisələrində vahid geyim formasının tətbiqi artıq müəyyən edilmiş normadır. Nazirlər Kabinetinin 17 mart 2022-ci il tarixli 96 nömrəli qərarı ilə təsdiqlənmiş məktəbli formaları bunun hüquqi əsasını təşkil edir. 2026-cı ildə qanunvericiliyə edilən dəyişikliklərdə isə təhsilin millilik və dünyəvilik prinsipləri ayrıca vurğulanıb, geyim tələblərinə riayət olunması qanunvericilikdə təsbit edilib. Deməli, söhbət qəfil ortaya çıxmış təşəbbüsdən deyil, dövlət təhsil sisteminin qaydalarının tətbiqindən gedir.

Vahid forma: zahiri görünüşdən daha böyük məna

Vahid məktəbli formasının əhəmiyyəti yalnız uşaqların necə geyinməsi ilə məhdudlaşmır. Bu yanaşma məktəbdə ortaq mühitin formalaşmasına, şagirdlər arasında zahiri fərqlərin və geyim üzərindən sosial rəqabətin azalmasına xidmət edə bilər. Maddi imkanları fərqli olan ailələrin uşaqları məktəbə gəldikdə geyim onların sosial vəziyyətini nümayiş etdirən vasitəyə çevrilməməlidir. Məktəbli forması bu fərqləri gündəlik təhsil mühitində ön plana çıxmasının qarşısını almağa kömək edir.

Burada əsas məqam budur: dövlət məktəbinin ümumi qaydaları ayrı-ayrı şəxslərin zövqündən, ailələrin üstünlüklərindən və ya fərdi dünyagörüşündən asılı olaraq hər dəfə dəyişə bilməz. Əks halda, vahid qaydanın özü formal xarakter alar. Əlbəttə, forma tələbləri şagirdlərin sağlamlığı, rahatlığı, hava şəraiti və ailələrin sosial vəziyyəti nəzərə alınmaqla tətbiq edilməlidir. Qaydanın mövcudluğu onun icrasında ədalət və mütənasiblik prinsipinin əhəmiyyətini artırır.

Dünyəvilik dini inkar etmək deyil

Müzakirələrdə bəzən dünyəviliklə dini dəyərlərə münasibət eyniləşdirilir. Halbuki dünyəvi dövlətin əsas xüsusiyyəti dini həyatı inkar etmək yox, dövlət idarəçiliyini hər hansı dini doktrinadan asılı etməməkdir.

Azərbaycan cəmiyyətinin dini və milli-mənəvi dəyərlərə hörməti ilə dövlət təhsilinin dünyəvi xarakteri arasında ziddiyyət yaratmaq doğru yanaşma deyil. İnsan şəxsi həyatında dini inanclarına uyğun yaşaya, dini mərasimlərdə iştirak edə və öz dəyərlərini qoruya bilər. Lakin dövlət məktəbinin fəaliyyəti ümumi təhsil məqsədləri və hamıya aid qaydalar əsasında təşkil olunur.

Məsələnin həssas tərəfi də məhz burada başlayır: fərdi inanc azadlığı ilə dövlət müəssisəsinin müəyyən etdiyi ümumi tələblər arasındakı sərhəd qanunla və aydın prosedurlarla müəyyən edilib.

Bu sərhədin qorunması nə dindar insanlara qarşı münasibət, nə də dini inanclara müdaxilə kimi təqdim olunmalıdır. Əsas məsələ dövlət məktəbinin dünyəvi və hamı üçün bərabər təhsil mühiti olaraq qalmasıdır.

Müəllim yalnız fərdi şəxs deyil, eyni zamanda təhsil prosesinin iştirakçısıdır. Onun davranışı, ünsiyyət tərzi və peşəkar mövqeyi uşaqların məktəb mühitinə münasibətinə təsir edir. Bu səbəbdən dövlət məktəblərində müəllimlərin geyiminə dair aydın və vahid tələblərin müəyyənləşdirilməsi başadüşüləndir. Həmin tələblər dəqiq, əvvəlcədən məlum və bütün müəllimlərə bərabər tətbiq edilən formadadır.

Eyni zamanda, şəxsi inancın nümayiş etdirilməsi ilə vəzifənin icrası zamanı riayət olunmalı peşəkar və institusional tələblər fərqləndirilməlidir. Məqsəd müəllimi məktəbdə uşaqların hüquqlarına hörmət edən, neytral və peşəkar təhsil mühiti yaratmaqdır.

Avropa təcrübəsi nə deyir?

Dünyəvi təhsil və dini simvollar məsələsi yalnız Azərbaycanda müzakirə edilmir. Müxtəlif ölkələr bu mövzuya öz hüquq sistemləri, tarixi təcrübələri və ictimai münasibətləri çərçivəsində yanaşırlar.

Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin 2001-ci ildə baxdığı “Dahlab İsveçrəyə qarşı” işi dövlət ibtidai məktəbində müəllim tərəfindən hicab taxılması ilə bağlı idi. Məhkəmə həmin konkret işdə məhdudiyyəti Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasına zidd hesab etmədi. 2005-ci ildə Böyük Palatanın “Leyla Şahin Türkiyəyə qarşı” işi üzrə qərarında isə universitetdə hicabla bağlı məhdudiyyətin Konvensiyanı pozmadığı nəticəsinə gəlindi. Bu qərarların mühüm tərəfi ondan ibarətdir ki, dövlətlərin dünyəvi təhsil, hüquqların qorunması və təhsil müəssisələrinin təşkili ilə bağlı müəyyən şərtlər daxilində tənzimləmə aparmaq imkanları var. Bununla belə, hər iki işin konkret şəraiti fərqli idi: biri müəllimə, digəri universitet tələbəsinə aid idi. Buna görə həmin qərarları bütün ölkələrdə və bütün yaş qrupları üçün eyni formada verilmiş ümumi icazə kimi təqdim etmək olmaz. Fransa da dövlət məktəblərində dini mənsubiyyəti açıq göstərən simvollarla bağlı məhdudiyyətlər tətbiq edən ölkələrdəndir. Bu təcrübədən çıxarıla biləcək əsas nəticə budur: dünyəvi təhsil prinsipinin qorunması beynəlxalq hüquqda müzakirə olunan legitim məqsəddir, amma konkret tədbirlər milli qanunvericiliyə, hüquqi əsaslara və mütənasiblik tələbinə uyğun olmalıdır.

Azərbaycanın öz qaydalarını müəyyən etmək hüququ var. Eyni zamanda, bu qaydaların tətbiqi də hüquqi aydınlıq, ardıcıllıq və insan ləyaqətinə hörmət əsas prinsipdir.

Ən həssas məsələ uşaqların təhsildən kənarda qalmamasıdır

Müzakirənin mərkəzində böyüklərin ideoloji mübahisələri deyil, uşaqların təhsil hüququ dayanmalıdır. Qaydanın icrası zamanı valideynlərlə izahat işi aparılır, məsələnin qanunvericiliyə uyğun forması və uşağın məktəblə əlaqəsinin qorunması əsas prinsiplərdir. Uşağın təhsil hüququ valideynin üzərinə düşən məsuliyyəti də aradan qaldırmır. Valideyn məktəbin qanuni tələblərini övladına izah etməli, təhsil prosesini şəxsi mübahisələrin predmetinə çevirməməlidir. Uşağın gələcəyi onun ətrafında böyüklər tərəfindən yaradılan müzakirələrdən daha vacibdir. Məktəb qapısının açıq qalması, təhsilin davamlılığı və uşağın ləyaqətinin qorunması bütün tərəflərin ortaq marağı olmalıdır.

Qaydalar ardıcıl tətbiqlə işləyir

Dövlətin müəyyən etdiyi qaydaların effektivliyi üçün qaydalar aydın izah edilir. Burada məktəb rəhbərlərinin də üzərinə məsuliyyət düşür. Buna görə tətbiq mexanizmi vahiddir, müəllimlər və valideynlər nə tələb olunduğunu, hansı prosedurun işlədiyini aydın məlumat şəklində alırlar. Eyni zamanda, dövlət qaydalarının icrasını qəsdən dini qarşıdurmaya çevirmək arasında fərq var.

Süni gərginlik yaratmaq heç kimin marağına xidmət etmir

Azərbaycanın marağı cəmiyyəti dini və dünyəvi düşərgələrə bölməkdə deyil. Dövlətin marağı təhsilin keyfiyyətini yüksəltməkdə, uşaqları məktəbdə saxlamaqda, hüquqi qaydaları qorumaqda və müxtəlif inanclara malik vətəndaşların dinc yanaşı yaşamasını təmin etməkdədir. Məktəbli forması ilə bağlı tələbləri avtomatik olaraq dinə qarşı mübarizə kimi təqdim etmək də, hər bir hüquqi sualı dövlətə qarşı çıxış kimi qiymətləndirmək də problemin həllinə kömək etmir. Bu yanaşmalar müzakirəni mahiyyətdən uzaqlaşdırır və uşaqların təhsilini ikinci plana keçirir.

Dövlətin mövqeyi hüquqi əsaslarla izah olunur, vətəndaşların fikirləri isə dinlənilir. Heç bir tərəf məsələni süni şəkildə gərginləşdirməklə üstünlük qazanmamalıdır. Azərbaycan üçün əsas prinsip aydındır: dövlət məktəbi dünyəvi, təhsil mühiti bərabər, qaydalar hamı üçün aydın, uşaqların hüquqları isə toxunulmaz olmalıdır. Vahid məktəbli forması bu ümumi çərçivənin bir hissəsidir. Onun məqsədi kiminsə inancını hədəfə almaq deyil, dövlət məktəbində ortaq qaydanı və təhsil mühitini qorumaq olmalıdır.

Mübahisənin ən doğru cavabı da məhz budur: şəxsi inanclara hörmət, qanuna riayət, dövlətin dünyəvi xarakterinin qorunması və uşaqların təhsil hüququnun hər şeydən üstün tutulması.