Bakı. Trend:

Azərbaycanın bu gün dünyaya verdiyi əsas mesajlardan biri ondan ibarətdir ki, milli yaddaş, tarixi ədalət, beynəlxalq hüquq və dövlət suverenliyi bir-birindən ayrı anlayışlar deyil: xalq öz keçmişini qoruduğu, haqqını müdafiə etdiyi və milli iradəsini siyasi qətiyyətlə ortaya qoyduğu zaman ən mürəkkəb geosiyasi reallıqları belə dəyişə bilər. Azərbaycanın mədəni irsi, Türk dünyası və Qafqazdakı mövqeyi, İslam həmrəyliyinə verdiyi töhfələr, Qarabağda 30 illik işğalın yaratdığı faciələr və nəhayət, ərazi bütövlüyünün bərpası bu baxımdan vahid tarixi-siyasi xəttin ayrı-ayrı mərhələləridir. Prezident İlham Əliyevin sentyabrın 15-də Bakıda keçirilən beynəlxalq tədbirlərin iştirakçılarını qəbul edərkən səsləndirdiyi fikirlər də məhz bu mənzərəni bir daha ortaya qoyur.

Bir xalqın mədəni irsi onun siyasi yaddaşının da təməlidir

Azərbaycanın dünya mədəniyyətinə verdiyi töhfələr yalnız keçmişin fəxri kimi xatırlanan adlardan ibarət deyil. XII əsrdə Nizami Gəncəvi və Xaqani Şirvani, XIV əsrdə İmadəddin Nəsimi, XV əsrdə Seyid Yəhya Bakuvi, XVI əsrdə Şah İsmayıl Xətai və Məhəmməd Füzuli kimi şəxsiyyətlər Azərbaycan xalqının yaratdığı zəngin intellektual və mənəvi irsin miqyasını göstərir. Bu adların hər biri ayrıca bir mədəniyyət dünyası formalaşdırıb və onların irsi bu gün yalnız Azərbaycan üçün deyil, bütövlükdə İslam mədəniyyətinin mühüm hissəsi kimi dəyərləndirilir.

Məhz buna görə Bakıda Seyid Yəhya Bakuviyə həsr olunmuş beynəlxalq konfransın keçirilməsi ilə Türk Dövlətləri Təşkilatının Müsəlman Dini Rəhbərləri Şurasının toplantısının eyni vaxta təsadüf etməsi xüsusi məna daşıyır. Burada söhbət sadəcə iki tədbirin təqvim üzrə üst-üstə düşməsindən getmir. Bu, Azərbaycanın öz tarixi şəxsiyyətlərini, mədəni irsini, dini-mənəvi dəyərlərini və müasir beynəlxalq təşəbbüslərini bir müstəvidə birləşdirə bildiyini göstərən simvolik mənzərədir.

Azərbaycan özünü eyni zamanda həm Türk dünyasının, həm də Qafqazın ayrılmaz hissəsi kimi təqdim edir. Ölkənin tarixi bunun üçün ciddi əsaslar yaradır. Qədim Qafqaz Albaniyasının Azərbaycanın indiki ərazisində mövcud olması, onun paytaxtının Qəbələ olması, Atabəylər dövlətinin paytaxtlarından birinin Naxçıvan olması bu coğrafiyanın tarix boyu müxtəlif siyasi və mədəni məkanların kəsişməsində yerləşdiyini göstərir. Bu gün Azərbaycan Türk Dövlətləri Təşkilatının üzvü olan yeganə Qafqaz ölkəsidir.

Bu mövqe Azərbaycan üçün yalnız coğrafi təsnifat deyil. Türk dünyası ilə sıx əlaqələr, Qafqaz xalqları ilə dostluq və qohumluq münasibətləri, müxtəlif dini və mədəni icmaların bir araya gətirilməsi ölkənin regional rolunu daha da genişləndirir. Bakıda Türk dünyasının, Qafqazın və İslam aləminin dini liderlərinin bir araya gəlməsi də bu baxımdan mühüm siyasi və mənəvi mesajdır.

İslam həmrəyliyi sözlə deyil, əməli addımlarla möhkəmləndirilir

Müasir dünyada, xüsusilə müsəlman ölkələrində baş verən münaqişələr, qarşıdurmalar və parçalanmalar fonunda İslam həmrəyliyi məsələsi daha böyük əhəmiyyət qazanır. Azərbaycanın bu sahədəki yanaşması yalnız bəyanatlardan ibarət deyil. Ölkə İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı və ICESCO çərçivəsində müxtəlif tədbirlərə ev sahibliyi edib, müsəlman ölkələri arasında əməkdaşlığın gücləndirilməsini dəstəkləyib.

2017-ci ildə Bakıda keçirilən IV İslam Həmrəyliyi Oyunları bu siyasətin ən mühüm nümunələrindən biri idi. Azərbaycan həmin tədbiri yalnız idman yarışlarının keçirildiyi platforma kimi deyil, müsəlman ölkələrinin həmrəyliyini, qarşılıqlı dostluğunu və birliyini nümayiş etdirən böyük hadisə kimi qiymətləndirirdi.

Azərbaycanın bu istiqamətdə qarşıdakı gündəliyi də kifayət qədər genişdir. 2027-ci ildə İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının Zirvə Görüşünün Bakıda keçirilməsi nəzərdə tutulur. Belə bir toplantının məhz Azərbaycanda keçirilməsi ölkənin İslam dünyasında birləşdirici və dialoqa yönəldən tərəf kimi qəbul edildiyini göstərən mühüm göstəricilərdən biridir. Bakı üçün məqsəd müsəlman dövlətləri arasında mövcud fikir ayrılıqlarının və qarşıdurmaların aradan qaldırılmasına, vahid ailə kimi əməkdaşlığın gücləndirilməsinə töhfə verməkdir.

Bu yanaşmanın mahiyyəti sadədir: dini liderlərin sülh, əməkdaşlıq, əmin-amanlıq və barışıq çağırışları yalnız mənəvi bəyanat olaraq qalmamalı, real münasibətlərə təsir göstərməlidir. Azərbaycan da öz fəaliyyətini bu prinsip üzərində qurduğunu nümayiş etdirir.

Qarabağ: 30 illik işğalın yaddaşda qalan izləri

Azərbaycanın bu gün sülhdən danışarkən keçmişi unutmaq niyyətində olmamasının əsas səbəbi Qarabağın 30 illik işğal tarixidir. Ermənistanın işğalı dövründə Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda şəhər və kəndlər dağıdılıb, Azərbaycan əhalisinə qarşı etnik təmizləmə siyasəti həyata keçirilib, bir milyona yaxın azərbaycanlı doğma torpaqlarından qaçqın və məcburi köçkün vəziyyətinə düşüb.

Xocalı faciəsi isə həmin dövrün ən ağır səhifələrindən biridir. Azərbaycan xalqının yaddaşında Xocalı soyqırımı yalnız bir şəhərdə baş vermiş faciə deyil, münaqişə zamanı mülki əhaliyə qarşı törədilmiş ağır cinayətlərin simvollarından biridir. Bu gün Xocalıda yaradılmış Xocalı Memorial Kompleksi də həmin faciənin yaddaşının qorunmasına xidmət edir.

İşğalın nəticələri yalnız insan itkisi və məcburi köçkünlük ilə məhdudlaşmayıb. Şəhərlər, kəndlər, yaşayış binaları, tarixi abidələr, mədəniyyət və dini məkanlar dağıdılıb və talan edilib. Azərbaycan tərəfinin rəsmi məlumatlarına görə, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə mövcud olmuş 67 məsciddən 65-i tamamilə dağıdılıb, qalan ikisi isə ciddi şəkildə zədələnib və təhqir olunub. Bu rəqəm müxtəlif illərdə Prezident İlham Əliyevin beynəlxalq platformalardakı çıxışlarında da dəfələrlə açıqlanıb.

Məsələnin ən ağrılı tərəflərindən biri dini məkanlara münasibətdir. Azərbaycan tərəfinin təqdim etdiyi faktlara əsasən, dağıdılmış və zədələnmiş məscidlərdən bəzilərində heyvan saxlanılması həmin məkanların yalnız fiziki deyil, mənəvi baxımdan da təhqir edilməsi kimi qiymətləndirilir. Bu baxımdan söhbət təkcə Azərbaycanın milli irsinə vurulmuş zərərdən deyil, müsəlmanların müqəddəs məkanlarına qarşı münasibətdən gedir. Rəsmi Azərbaycan mənbələri bunu İslam dünyasına qarşı təhqir kimi xarakterizə edib.

Bütün bunlar bir həqiqəti ortaya qoyur: sülhün qurulması keçmişin silinməsi demək deyil. Azərbaycan üçün Xocalı qurbanları, dağıdılmış məscidlər, məhv edilmiş şəhərlər və təhqir olunmuş mədəni irs milli yaddaşın ayrılmaz hissəsidir. “Biz bunu heç vaxt unutmamalıyıq və unutmayacağıq” mövqeyi də məhz bu tarixi məsuliyyətdən doğur.

Beynəlxalq sistemin susqunluğu və ikili standartlar

Qarabağ münaqişəsinin uzun müddət həll olunmamasında beynəlxalq münasibətlər sistemindəki ikili yanaşmaların da mühüm rolu olub. Ermənistanı dəstəkləyən bəzi böyük dövlətlərin münaqişəni həll etməkdən daha çox uzatmağa, mövcud vəziyyəti dondurmağa və faktiki işğalı uzunmüddətli reallığa çevirməyə çalışdığı Azərbaycan tərəfindən dəfələrlə vurğulanıb.

BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi və Ermənistan silahlı qüvvələrinin Azərbaycan ərazilərindən çıxarılmasını tələb edən dörd qətnamənin uzun illər icra olunmaması bu baxımdan ən çox çəkilən nümunələrdən biridir. Azərbaycan mövqeyinə görə, beynəlxalq hüququn tətbiqi müxtəlif dövlətlərə münasibətdə fərqli standartlarla ölçülməməlidir.

ATƏT-in Minsk prosesi çərçivəsində aparılan təxminən 30 illik danışıqların da nəticəsiz qalması göstərdi ki, yalnız diplomatik prosesin mövcudluğu münaqişənin həllinə zəmanət vermir. Azərbaycan tərəfinin yanaşmasına görə, Ermənistan işğal etdiyi ərazilərdən könüllü şəkildə çıxmaq niyyətində deyildi və onu dəstəkləyən dövlətlərin siyasi, iqtisadi və hərbi yardımı status-kvonun qorunmasına şərait yaradırdı.

Bu vəziyyətin yaratdığı ən böyük problem isə işğalın normallaşdırılması təhlükəsi idi. Ərazi bütövlüyü prinsipi bütün dövlətlər üçün eyni dəyərdədirsə, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü də digər ölkələrin ərazi bütövlüyündən daha aşağı qiymətləndirilə bilməz. Azərbaycanın əsas etirazı məhz bundan ibarət olub: beynəlxalq hüququn bir halda qəti tələb, başqa halda isə uzunmüddətli tövsiyə kimi tətbiq edilməsi ədalətli sistem yarada bilməz.

Avropa institutlarının mövqeyi və Azərbaycanın etirazı

Azərbaycanın Avropa qurumlarına münasibətində də əsas narazılıq məhz ikili standartlar məsələsi üzərində qurulur. Avropa Parlamentinin Ermənistanla münasibətlərin inkişafını dəstəkləyən və eyni zamanda Azərbaycana qarşı sərt çağırışlar ehtiva edən qətnamələri bu baxımdan Bakının tənqid etdiyi nümunələr sırasındadır. Məsələn, 2024-cü ildə Avropa Parlamenti Ermənistanla daha sıx əlaqələrə dair qətnamədə İrəvana hərbi və maliyyə dəstəyinin artırılmasını müdafiə edən müddəaları da dəstəkləyib, eyni zamanda Azərbaycanla bağlı sərt tələblər irəli sürüb.

Azərbaycan tərəfi uzun illərdir Avropa Parlamentinin yanaşmasını qərəzli hesab edir və burada islamofobiya, ikili standartlar, Azərbaycana qarşı siyasi qərəz və Ermənistanın mövqeyinə üstünlük verilməsi kimi problemlərin olduğunu bildirir. Bu tənqidlər bəzən daha sərt siyasi ifadələrlə müşayiət olunur və Avropa Parlamentinin korrupsiya, rüşvət, islamofobiya və ikili standartlarla bağlı ciddi ittihamların ünvanına çevrildiyi vurğulanır. Burada söhbət Azərbaycanın həmin quruma münasibətdə siyasi etirazının kəskinliyindən gedir.

Avropa Şurası ilə bağlı isə ayrıca bir məqamı dəqiq qeyd etmək vacibdir. 2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycan Qarabağda separatçılığa son qoyduqdan təxminən dörd ay sonra, 2024-cü ilin yanvarında AŞPA Azərbaycan parlament nümayəndə heyətinin etimadnaməsini ratifikasiya etməmək qərarı qəbul etdi. Avropa Şurasının öz məlumatında da bu qərarın Azərbaycan nümayəndə heyətinin AŞPA-dakı fəaliyyətinə aid olduğu və Azərbaycanın bütövlükdə Avropa Şurasının üzvü olaraq qaldığı göstərilir. Prezident İlham Əliyev isə bu addımı Azərbaycana qarşı tətbiq edilmiş “sanksiya” kimi qiymətləndirərək ikili standartlara etiraz edib.

Azərbaycanın narazılığının mahiyyəti burada da dəyişmir: 30 il ərzində işğalın aradan qaldırılması üçün real nəticə verməyən beynəlxalq mexanizmlərin mövcud olduğu bir şəraitdə, ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa etdikdən sonra Azərbaycana qarşı siyasi təzyiq göstərilməsi Bakıda ədalətli yanaşma kimi qəbul edilmir.

Zəfərin tarixi əhəmiyyəti: presedent dəyişdi

Azərbaycanın 2020-ci ildə Vətən müharibəsi ilə başlayan və 2023-cü ildə Qarabağda separatçılığa son qoyulması ilə tamamlanan prosesinin tarixi əhəmiyyəti yalnız milli səviyyədə ölçülə bilməz. Azərbaycan xalqı 30 il ərzində işğal altında qalmış ərazilərini hərbi-siyasi iradə hesabına azad etdi. Bu, XX və XXI əsrlərdə işğal edilmiş ərazilərin hərbi yolla azad edilməsinin nadir nümunələrindən biri kimi təqdim olunur.

Azərbaycan bu Zəfəri yalnız hərbi uğur kimi qiymətləndirmir. Söhbət ərazi bütövlüyünün, suverenliyin, milli ləyaqətin və beynəlxalq hüquqa əsaslanan haqqın bərpasından gedir. Bu nəticə şəhidlərin qanı, Azərbaycan əsgərinin qəhrəmanlığı, xalqın birliyi və dövlətin qətiyyətli siyasəti hesabına əldə olunub.

Ən mühüm məqamlardan biri də budur ki, Azərbaycan müharibənin nəticəsini etnik və ya dini qisas platformasına çevirmədi. Prezident İlham Əliyevin açıqladığı mövqeyə görə, İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı Azərbaycan hərbi hədəflərə qarşı mübarizə aparıb, mülki əhaliyə qarşı müharibə aparmayıb və qisasın döyüş meydanında alınacağını bəyan edib. Bu yanaşma Azərbaycanın öz hərbi məqsədini işğala son qoymaqla məhdudlaşdırdığını göstərir.

Eyni zamanda, separatçı liderlərin və hərbi cinayətlərdə ittiham olunan şəxslərin Azərbaycan qanunvericiliyinə uyğun məsuliyyətə cəlb olunması Zəfərin başqa bir nəticəsidir. Azərbaycanın mövqeyinə görə, ərazi bütövlüyünün bərpası ilə yanaşı, uzun illər ərzində törədilmiş cinayətlərin hüquqi qiymət alması da ədalətin bərpasının tərkib hissəsidir.

Viran edilmiş ərazidən Böyük Qayıdışa

Azərbaycanın Qarabağda həyata keçirdiyi siyasətin mahiyyətini yalnız dağıntıların miqyası ilə izah etmək mümkün deyil. Əsas məsələ işğaldan azad edilmiş ərazilərin yenidən yaşayış məkanına çevrilməsidir.

İşğal dövründə təxminən 15 min kvadratkilometrə yaxın ərazidə şəhərlər və kəndlər dağıdılmışdı. Prezident İlham Əliyevin çıxışında vurğulandığı kimi, Ermənistanın 30 illik işğalı dövründə bu ərazilərin inkişafına yönəlmiş normal quruculuq siyasəti həyata keçirilməyib, əksinə, dağıntı və talan geniş miqyas alıb. Azərbaycan isə qısa müddətdə həmin ərazilərdə yeni şəhərlər və kəndlər qurmağa başlayıb.

Bu gün “Böyük Qayıdış” proqramı həmin siyasətin əsas sütunlarından biridir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda artıq yaşayış bərpa olunub. Prezidentin sentyabrın 15-də açıqladığı məlumata əsasən, keçmiş məcburi köçkünlərin qayıtdığı, insanların işlədiyi və təhsil aldığı 48 şəhər və kənddə 90 mindən çox insan yaşayır. Bu rəqəmlər işğalın yaratdığı məcburi köçkünlük reallığından normal həyata qayıdışın miqyasını göstərir.

Beləliklə, Azərbaycan üçün Qarabağ yalnız azad edilmiş torpaq deyil. Qarabağ indi həm də qayıdışın, yenidənqurmanın və gələcəyə baxışın simvoludur. Bir vaxtlar viran edilmiş şəhərlərin yerində yeni yaşayış məntəqələrinin, məktəblərin, yolların, məscidlərin və digər infrastrukturun yaradılması işğalın nəticələrinə verilən ən konkret cavabdır.

Sülh mümkündür, amma yaddaş silinməyəcək

Azərbaycan bu gün Ermənistanla sülh prosesini dəstəklədiyini açıq şəkildə bəyan edir. Müharibənin dayanması, regionda sabitliyin yaranması və uzunmüddətli sülhün təmin edilməsi Azərbaycanın strateji maraqlarına uyğundur. Lakin sülhə hazır olmaq keçmişdə baş vermiş hadisələrin unudulması demək deyil.

Əksinə, milli yaddaşın qorunması gələcək təhlükələrin qarşısının alınması üçün mühüm şərtdir. Xocalı qurbanlarının, məhv edilmiş şəhərlərin, dağıdılmış məscidlərin və mədəniyyət abidələrinin xatırlanması revanşizm çağırışı deyil; bu, gələcək nəsillərin tarix qarşısında məsuliyyətidir.

Azərbaycanın mövqeyi bundan ibarətdir ki, sülh prosesi gələcəyə yönəlməlidir, lakin gələcəyə sağlam şəkildə getmək üçün keçmişin dərsləri unudulmamalıdır. Çünki məhz tarixi yaddaş xalqı yenidən eyni səhvlərə və eyni təhlükələrə qarşı ayıq saxlayır.

Azərbaycanın son onilliklərdə keçdiyi yol bu baxımdan mühüm siyasi nəticə ortaya qoyur: beynəlxalq sistemin uzun müddət həll edə bilmədiyi münaqişə Azərbaycan xalqının iradəsi və dövlətin qətiyyəti ilə nəticələndi; işğal altında qalan ərazilər azad edildi, separatçılığa son qoyuldu, suverenlik bərpa olundu və Böyük Qayıdış başladı. Bu Zəfər Azərbaycan üçün yalnız keçmişin haqqının qaytarılması deyil, həm də gələcəyin necə qurulacağına dair prinsipial mövqedir.

Bu mövqenin əsasında isə üç əsas anlayış dayanır: Azərbaycan öz tarixini unutmur, öz hüquqlarından imtina etmir və sülhə üstünlük verir. Qarabağda baş verənlərin yaddaşda saxlanması ilə sülhə sadiqlik arasında ziddiyyət yoxdur. Əksinə, davamlı sülh yalnız ədalətin, qarşılıqlı hörmətin və suverenliyə hörmət prinsipinin əsas götürüldüyü halda mümkündür.

Azərbaycan xalqı 30 il ərzində ağır sınaqlardan keçdi. Bu gün isə həmin xalq öz torpaqlarına qayıdan, dağıdılmış ərazilərini yenidən quran və dünya qarşısında haqqını müdafiə etmiş qalib xalq kimi çıxış edir. Qarabağın dirçəlişi bu yolun davamıdır. Separatçılığın və işğalın aradan qaldırılması isə Azərbaycanın tarixi ədalətin bərpası kimi qiymətləndirdiyi Zəfərin əsas nəticəsidir.

Ona görə də Azərbaycanın mesajı həm sadə, həm də prinsipialdır: sülh gələcəyin seçimidir, yaddaş isə xalqın toxunulmaz haqqıdır. Azərbaycan sülhə hazırdır, lakin Xocalını, 30 illik işğalı, dağıdılmış şəhərləri və məscidləri unutmayacaq. Çünki unutmamaq yalnız keçmişi qorumaq deyil, gələcəyi də qorumaqdır.