Bakı. Trend:

Azərbaycanın müasir tarixində elə siyasi hadisələr vardır ki, onların əhəmiyyəti yalnız baş verdiyi dövrün hadisələri ilə məhdudlaşmır, sonrakı dövlətçilik proseslərinin istiqamətinə də təsir göstərir. 3 oktyabr 1993-cü ildə keçirilmiş prezident seçkiləri də belə hadisələrdən biri kimi Azərbaycan tarixində xüsusi yer tutur. Həmin seçkilər müstəqilliyini yenicə bərpa etmiş, mürəkkəb siyasi, iqtisadi və hərbi-sosial şəraitlə üzləşmiş ölkənin gələcək inkişaf istiqamətinin müəyyənləşdirilməsi baxımından mühüm mərhələ idi. Seçkilərin nəticəsində Ümummilli Lider Heydər Əliyevin Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilməsi ölkənin siyasi həyatında yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. 1993-cü ilin Azərbaycanı son dərəcə mürəkkəb ictimai-siyasi proseslərin içərisində idi. Dövlət müstəqilliyinin bərpasından sonra ölkənin qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri müstəqil dövlət institutlarının formalaşdırılması idisə, digər mühüm məsələ daxili sabitliyin və idarəetmə sisteminin təmin edilməsi idi. Qarabağ münaqişəsi, ərazilərin işğalı, iqtisadi böhran, siyasi qarşıdurmalar, müxtəlif silahlı qrupların mövcudluğu və hakimiyyət uğrunda mübarizə dövlətin fəaliyyət imkanlarını ciddi şəkildə məhdudlaşdırırdı. Belə bir şəraitdə 1993-cü ilin yayında Ümummilli Lider Heydər Əliyevin Bakıya qayıtması Azərbaycan siyasi həyatında mühüm hadisəyə çevrildi. İyunun 9-da Bakıya gələn Ümummilli Lider Heydər Əliyev əvvəlcə Naxçıvanda siyasi fəaliyyət göstərmiş, burada dövlətçilik və milli maraqlar məsələlərini ön plana çıxarmışdı. Onun Bakıya dəvət olunması isə həmin dövrdə ölkədə yaranmış ağır siyasi vəziyyətin həlli ilə bağlı cəmiyyətin və siyasi dairələrin gözləntilərinin nəticəsi idi. 1992-ci ilin oktyabrında Azərbaycanın 91 nəfər ziyalısının Ümummilli Lider Heydər Əliyevə müraciət etməsi bu prosesin mühüm mərhələlərindən biri kimi qiymətləndirilir. Müraciətdə ölkədəki siyasi və sosial-iqtisadi vəziyyətlə bağlı narahatlıq ifadə olunur, onun siyasi fəaliyyətə qayıtması istənilirdi. 1993-cü ilin iyun hadisələri isə vəziyyətin nə qədər mürəkkəb olduğunu nümayiş etdirdi. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin Bakıya qayıdışından sonra ölkədəki siyasi böhranın aradan qaldırılması istiqamətində mühüm addımlar atıldı. O, iyunun 9-da Bakıya gəldikdən sonra Gəncəyə gedərək orada yaranmış vəziyyətin nizama salınması prosesində iştirak etdi. Həmin dövrdə dövlət hakimiyyəti üçün əsas məsələlərdən biri silahlı qarşıdurmanın genişlənməsinin qarşısının alınması və ölkənin vətəndaş müharibəsi təhlükəsindən uzaqlaşdırılması idi.

1993-cü il iyunun 15-də Ümummilli Lider Heydər Əliyevin Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin sədri seçilməsi dövlət idarəçiliyində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Sonrakı proseslər nəticəsində o, prezident səlahiyyətlərini həyata keçirməyə başladı. Oktyabrın 3-də keçirilmiş prezident seçkilərində isə xalqın səsverməsi nəticəsində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçildi. Oktyabrın 10-da keçirilmiş andiçmə mərasimi yeni siyasi mərhələnin rəmzi hadisələrindən biri idi. Həmin çıxışında Ümummilli Lider Heydər Əliyev ona göstərilən etimada görə Azərbaycan vətəndaşlarına və Azərbaycan xalqına təşəkkürünü bildirmiş, həyatının sonuna qədər xalqa sədaqətlə xidmət edəcəyini və fəaliyyətini Azərbaycanın gələcək inkişafına sərf edəcəyini söyləmişdi. Bu fikirlər sonrakı illərdə onun siyasi çıxışlarında dövlətçilik, müstəqillik və milli maraqlar mövzularının əsas istiqamətlərdən birinə çevrilməsinin göstəricisi idi.

1993-cü ildən etibarən qarşıda duran ən mühüm məsələlərdən biri ölkədə sabitliyin təmin edilməsi oldu. Dövlətin normal fəaliyyət göstərməsi üçün ilk növbədə silahlı qarşıdurmaların və hakimiyyət uğrunda zorakı mübarizənin qarşısının alınması tələb olunurdu. Bu baxımdan qeyri-qanuni silahlı dəstələrin zərərsizləşdirilməsi, dövlət hakimiyyətinin möhkəmləndirilməsi və idarəetmə sisteminin yenidən qurulması istiqamətində tədbirlər həyata keçirildi. Siyasi sabitlik yalnız daxili idarəetmə məsələsi deyildi. Həmin dövrdə Azərbaycanın iqtisadi gələcəyi də birbaşa sabitliklə bağlı idi. Xarici investorların ölkəyə maraq göstərməsi, enerji layihələrinin reallaşdırılması, nəqliyyat və kommunikasiya xətlərinin yaradılması üçün ilk növbədə təhlükəsiz və proqnozlaşdırıla bilən siyasi mühitin formalaşdırılması lazım idi.

1994-cü ildə imzalanan “Əsrin müqaviləsi” bu baxımdan Azərbaycanın sonrakı iqtisadi və xarici siyasətində mühüm hadisəyə çevrildi. Sentyabrın 20-də dünyanın müxtəlif ölkələrini təmsil edən neft şirkətləri ilə imzalanmış müqavilə Xəzərin Azərbaycan sektorundakı karbohidrogen ehtiyatlarının işlənməsinə xarici sərmayənin cəlb olunmasını təmin edən əsas sənədlərdən biri oldu. Sonrakı illərdə bu istiqamətdə yeni müqavilələr imzalandı və Azərbaycanın enerji resurslarının beynəlxalq bazarlara çıxarılması üçün müxtəlif marşrutlar formalaşdırıldı. Neft strategiyası yalnız iqtisadi məsələ kimi təqdim olunmurdu. Azərbaycanın yeni müstəqil dövlət kimi beynəlxalq münasibətlər sistemində mövqeyinin möhkəmlənməsi üçün enerji diplomatiyası da mühüm alətə çevrildi. Bakı-Novorossiysk və Bakı-Supsa neft kəmərlərinin istifadəyə verilməsi Azərbaycanın dünya enerji bazarlarına çıxış imkanlarını genişləndirdi. Daha sonrakı dövrdə Bakı-Tbilisi-Ceyhan əsas ixrac neft kəmərinin və Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz kəmərinin reallaşdırılması da bu strategiyanın davamı kimi təqdim edildi.

Dövlət quruculuğunun digər mühüm istiqaməti hüquqi sistemin yaradılması idi. Müstəqilliyini yeni əldə etmiş dövlət üçün müasir Konstitusiyanın qəbul edilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. 12 noyabr 1995-ci ildə ümumxalq səsverməsi yolu ilə Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası qəbul edildi. Konstitusiya hakimiyyət bölgüsü, insan hüquq və azadlıqları, dövlət hakimiyyətinin təşkili və demokratik idarəçilik prinsiplərinin hüquqi əsaslarını müəyyənləşdirdi. Konstitusiyanın qəbulundan sonra siyasi və hüquqi sistemin müxtəlif istiqamətlərində islahatlar həyata keçirildi. Məhkəmə sisteminin yenilənməsi, Konstitusiya Məhkəməsinin yaradılması, Ombudsman institutunun formalaşdırılması, ölüm hökmünün ləğvi və digər hüquqi tədbirlər bu prosesin tərkib hissələri idi. Kütləvi informasiya vasitələri üzərində senzuranın aradan qaldırılması da həmin dövrün mühüm siyasi-hüquqi addımlarından biri oldu.

Ümummilli Lider Heydər Əliyevin dövlət quruculuğu konsepsiyasında demokratiya, hüquqi dövlət və dünyəvilik anlayışları xüsusi yer tuturdu. O, 1998-ci il dekabrın 10-da BMT-nin Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsinin 50 illiyinə həsr edilmiş tədbirdə çıxış edərkən bildirmişdi:

“Biz Azərbaycanda demokratik, hüquqi, dünyəvi dövlət qururuq". Bu yanaşmada dövlətçilik ilə insan hüquqları arasında əlaqə ön plana çıxarılırdı.

Azərbaycanın müstəqilliyinin qorunması məsələsi də həmin illərdə dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri idi. 1990-cı illərin əvvəllərində Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi nəticəsində ərazilərin işğalı ölkənin təhlükəsizliyi üçün ciddi problem yaratmışdı. Dövlətin müdafiə qabiliyyətinin gücləndirilməsi və vahid ordu sisteminin formalaşdırılması zərurəti meydana çıxmışdı. Ordu quruculuğu istiqamətində həyata keçirilən tədbirlər dövlətin təhlükəsizlik imkanlarının artırılmasına yönəldilmişdi. 1994-cü ilin mayında atəşkəs haqqında razılaşmanın əldə olunması hərbi əməliyyatların intensivliyinin azalmasına səbəb oldu. Bundan sonra Azərbaycan diplomatik vasitələrlə münaqişənin həllini gündəmə gətirməyə və ölkənin ərazi bütövlüyü məsələsini beynəlxalq təşkilatların diqqətində saxlamağa çalışdı.

Xarici siyasətdə tarazlaşdırılmış yanaşma Ümummilli Lider Heydər Əliyevin siyasi kursunun mühüm xüsusiyyətlərindən biri kimi təqdim edilirdi. Azərbaycan müxtəlif dövlətlərlə və beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlıq qurmağa, eyni zamanda milli maraqlarını qorumağa çalışırdı. Qərb dövlətləri ilə münasibətlərin inkişaf etdirilməsi, regional əməkdaşlıq layihələrində iştirak, Türkiyə, Rusiya, İran, Gürcüstan, Avropa dövlətləri və ABŞ ilə əlaqələrin inkişaf etdirilməsi xarici siyasətin çoxşaxəli xarakterini göstərirdi. Azərbaycanın beynəlxalq təşkilatlarla münasibətləri də bu dövrdə genişləndi. Ölkənin beynəlxalq hüququn subyekti kimi möhkəmlənməsi, müxtəlif beynəlxalq sənədlərə qoşulması və beynəlxalq layihələrdə iştirakı dövlətin xarici siyasət imkanlarını artırdı. Böyük İpək yolunun bərpası, Avropa-Qafqaz-Asiya nəqliyyat dəhlizinin inkişafı və enerji layihələri Azərbaycanın geosiyasi əhəmiyyətini artıran amillər sırasında idi.

Ümummilli Lider Heydər Əliyevin siyasi irsinin mühüm elementlərindən biri də azərbaycançılıq ideyası idi. Bu anlayış milli dövlətçilik, milli-mənəvi dəyərlər və ümumbəşəri prinsiplərin bir arada nəzərdən keçirilməsini nəzərdə tuturdu. Dünya Azərbaycanlılarının I qurultayında 2001-ci il noyabrın 10-da çıxış edən Ümummilli Lider Heydər Əliyev azərbaycançılığı müstəqil Azərbaycan dövlətinin əsas ideyası kimi təqdim etmiş, Azərbaycan dilinin, mədəniyyətinin, milli-mənəvi dəyərlərinin və adət-ənənələrinin qorunmasının vacibliyini vurğulamışdı.

Beləliklə, 3 oktyabr 1993-cü il yalnız prezident seçkisinin tarixi kimi deyil, Azərbaycanın müstəqil dövlət quruculuğunda yeni mərhələnin başlanğıcı kimi də nəzərdən keçirilir. Sonrakı illərdə dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi, Konstitusiyanın qəbul edilməsi, iqtisadi islahatlar, enerji siyasəti, xarici əlaqələrin genişləndirilməsi və siyasi sabitliyin təmin olunması müstəqil Azərbaycanın inkişaf modelinin əsas elementlərinə çevrildi. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətinə münasibət müxtəlif dövrlərdə fərqli şəkildə qiymətləndirilsə də, onun 1993-cü ildə hakimiyyətə qayıdışının Azərbaycanın müasir siyasi tarixində mühüm dönüş yaratması mübahisəsiz tarixi faktlardan biridir. Həmin dövrdə qarşıya qoyulan əsas məsələlər müstəqilliyin qorunması, dövlət institutlarının qurulması, sabitliyin təmin edilməsi və ölkənin beynəlxalq münasibətlər sistemində öz yerini müəyyənləşdirməsi idi. Bu baxımdan 3 oktyabr 1993-cü il Azərbaycanın dövlətçilik tarixində mühüm xronoloji sərhəd təşkil edir. Həmin tarixdən sonra həyata keçirilən siyasi, hüquqi, iqtisadi və diplomatik tədbirlər müstəqil Azərbaycanın dövlət modelinin formalaşmasına təsir göstərdi. Bu mərhələ həm də Azərbaycanın XX əsrin sonlarında üzləşdiyi ağır sınaqlardan çıxaraq dövlət institutlarını möhkəmləndirmək istiqamətində atdığı addımların başlanğıc nöqtələrindən biri oldu.

Şahin Seyidzadə Milli Məclisin deputatı